images

علل و عوامل بی علاقگی مشمولان در اعزام به خدمت سربازی و ارائه راهکارهای انگیزشی و ایجاد علاقه در دوره خدمت سربازی

گرد آورنده  ونویسنده  سرپاسیار نبی سورگی  –  زندان نهبندان .علل و عوامل بی انگیزگی مشمولان در اعزام به خدمت سربازی و ارائه راهکارهای انگیزشی و ایجاد علاقه در دوره خدمت سربازی –

چکیده :
در این مقاله سعی داریم تا با بررسی علل و چرایی خدمت سربازی در ایران به بیان برخی از عوامل بی انگیزگی و حتی ترس مشمولان نسبت به خدمت سربازی بپردازیم . با توجه به این که خدمت سربازی در ایران به عنوان یک دوره ضروری مطرح است و دارای فواید بی شماری می باشد ولی برخی مشکلات و نیازه هایی دارد که ، باعث بی انگیزگی مشمولان در اعزام آنها به خدمت سربازی می گردد که در این مقاله حاضر ضمن بیان تعدادی از این عوامل که نمایانگر هزینه هایی است که در حین خدمت سربازی به هدر می رود . همچنین در ادامه مقاله به تاثیرات و نتایج نامطلوب به بار آمده از شیوع اجرایی کنونی خدمت سربازی پرداخته شده است .
مقدمه :
ایران جزء معدود کشورهایی است که در آن خدمت سربازی برای عموم مردان اجباری و در بین کشورهای منطقه بیشترین زمان خدمت سربازی را داراست . بیش‌ از هفتاد سال‌ از زمان‌ تصویب‌ قانون‌ خدمت اجباری می‌گذرد و به‌ رغم‌ ایجاد تغییراتی‌ مقطعی‌ در این‌ قانون‌ ، اصل‌ آن دست‌ نخورده‌ باقی‌ مانده‌ است‌ و کماکان‌ جوانان‌ پس‌ از رسیدن‌ به‌ هجده‌ سالگی‌ باید مدتی‌ را در خدمت‌ نیروهای‌ مسلح‌ باشند. نیروی انسانی جوان برای هر کشوری ثروت محسوب می شود . نیروی انسانی جوان می تواند بعنوان یک فرصت انواع تهدیدات را با فعالیت اقتصادی چشم گیر خود دفع کند و با انرژی و خلاقیت روح تازه ای به اجتماعات بشری ببخشد . با نگاهی‌ کوتاه‌ به‌ وضعیت‌ تامین‌ نیروی‌ انسانی‌ ، نیروهای‌ مسلح‌ در سطح‌ جهان‌ و حتی‌ منطقه‌ نشان‌ می‌دهد اکثر کشورهای‌ جهان‌ به‌ جای‌ اجباری‌ کردن‌ سربازی‌ به‌ حرفه‌ای‌ گری‌ رو آورده‌اند و در واقع‌ سرباز حرفه‌ای‌، کسی‌ که‌ سربازی‌ را به‌ عنوان‌ حرفه‌ و شغل‌ خود انتخاب‌ کرده‌ به‌ خدمت‌ می‌گیرند. حرفه‌ای‌گری‌ در نیروهای‌ مسلح‌ و تامین‌ نیروی‌ نظامی‌ حرفه‌ایی‌ مزایایی‌ دارد که‌ هیچ‌کس‌ نمی‌تواند آن‌ را کتمان‌ کند و البته‌ به‌ ظاهر ستاد فرماندهی‌ نیروهای‌ مسلح‌ هم‌ در صورت‌ تامین‌ بودجه‌ لازم‌ برای‌ حرکت‌ در این‌ مسیر چندان‌ به‌ اجرای‌ آن‌ بی‌میل‌ نیست‌.
به‌ کارگیری‌ نیروهای‌ حرفه ا‌یی‌ در نیروهای‌ مسلح‌ باعث می شود که کشور به‌ جای‌ در اختیار داشتن‌ نیروهای‌ نامتخصص‌ در حیطه‌ زمانی‌ محدودی‌ سربازان‌ حرفه‌ای‌ در اختیار داشته‌ باشد که بتواند برای آینده خود نیز برنامه ریزی کنند .
اما باید در نظر داشت که با توجه به تفاوت فرهنگی ، اجتماعی و ژئوپلتیکی ایران و تهدیدات موجود نمی توان دوره ضرورت را به کلی حذف نمود ، بهتر است به جای تغییر از رویکرد بهینه سازی بر اساس ظرفیتهای موجود استفاده کرد .
چرایی خدمت سربازی
برای پرداختن به چرایی خدمت اجباری سربازی دو محور اصلی خود فرد و اجتماع را مورد بحث قرار داد . پرداختن به چرایی و ضرورت نظام وظیفه عمومی در کشور ما، نیازمند مراجعه به دیدگاه های قانونگذاران و بررسی نظرات موافقین و مخالفین آن می باشد؛ از علل چرایی خدمت سربازی در محور اجتماع می توان به جنبه دینی و اعتقادی کسب آمادگی دفاعی در مقابل هجوم دشمن و مسئاله تامین امنیت برای کشور اشاره کرد و در باب فردی نیز می توان به افزایش ورزیدگی جسمانی جوانان ، افزایش روحیه نظم ، انضباط و اطاعت از قانون ، افزایش آگاهی های سیاسی – اجتماعی و تقویت بینش سیاسی نام برد .
اهمیت این موضوع با در نظر گرفتن موقعیت حساس جغرافیایی و ژئوپلوتیکی کشور ما که در طول تاریخ همواره مورد هجوم نیروهای خارجی بود، به خوبی مشخص می شود.
چنین نیست که خدمت سربازی مخصوص کشور ما باشد بلکه در بسیاری از کشورهای جهان وجود دارد. مثلا در کشور سوئیس تمامی اهالی موظف به خدمت سربازی هستند؛ بدین معنا که پس از گذرانیدن دوره آموزشی مقدماتی در سن ۲۱ سالگی تا پنجاه سالگی این دوره ها تجدید می گردد. بدین ترتیب، همگی افراد کشور تا سن مذکور سرباز محسوب می شوند و در صورت فراخوانی به خدمت نیروهای مسلح در می آیند.
شاید با نگاهی سطحی این چنین تصور کرد که خدمت سربازی باعث هدر رفتن دو سال از شیرین ترین دوران جوانی می شود ولی اگر با نگاهی عمیق و واقع بینانه خصوصا با توجه به نکات مثبتی که این دوران برای جوانان و جامعه دارد به این مسأله بنگریم به اهمیت و ضرورت آن پی می بریم. البته ما منکر این موضوع نیستیم که ممکن است برخی از روش ها و برنامه های موجود پیرامون سربازی دارای اشکالات و نواقصی باشد و بتوان با برنامه ریزی دقیق تر از جوانان به تناسب تخصص هایشان بهره جست، کما این که اقداماتی نیز انجام شده و یا در حال انجام است.
مبانی نظری تحقیق
در این قسمت از مقاله ابتدا به بیان فواید سربازی و پس از آن معایب سربازی به حالت کنونی آن بیان شده است و در ادامه به تشریح نیازهای سرباز پرداخته شده و براساس این مشکلات و نیازها علل بی انگیزی مشمولان برشمرده شده و پیشنهادهای نیز برای بهبود روند موجود ارائه شده است .
الف) فوائدی سربازی
• تجربه زندگی مستقل و دور از خانواده .
• مقابله با سختی ها و افزایش آستانه تحمل .
• تمرین زندگی با حداقل امکانات (قناعت)
• گسترش و تقویت ارتباط با دیگران .
• تمرین مدارا ، بردباری در برخورد با دیگران .
• افزایش حس مسئولیت پذیری .
• تمرین قانون گرایی .
• نظم پذیر بودن .
ب) معایب سربازی و دلایل بی انگیزگی سربازان
معمولاً هر شکلی از زندگی اجتماعی، علی رغم مزایا و امتیازات، ممکن است دارای جنبه های منفی و حتّی آثار زیانباری هم باشد. به عنوان نمونه، بسیاری از زمینه های ارتکاب جرم، در محیط های اجتماعی ایجاد می شوند. در هر حال، دوران سربازی هم ـ بویژه به شکلی که در کشور ما فعلاً وجود دارد ، عاری از آثار منفی نیست، که این آثار موجب بی انگیزگی سربازان برای ادامه خدمت سربازی می باشد و همچنین در مشمولان آماده به خدمت ایجاد ترس و اضطراب می نماید ، که در ادامه به برخی از آن آثار منفی، در سه محور مشکلات فرهنگی و اجتماعی ، اقتصادی و معیشتی و مشکلات سازمانی و ساختاری در ذیل اشاره شده است .
۱ -مشکلات فرهنگی و اجتماعی در حوزه نظام وظیفه
• امنیت محور بودن سربازی و غفلت از ابعاد فرهنگی ، اجتماعی ، ارزشی آن .
• نارضایتی خانواده های سربازان از اجباری بودن خدمت سربازی .
• افزایش تقاضای کاذب برای ادامه تحصیلات برای فرار از سربازی . تعداد زیادی از سربازان برای فرار از خدمت سربازی به حوزه های علمیه یا به دانشگاههای تربیت معلم و . . . پناه می برند که نتیجه آن عدم انگیزه و عشق و علاقه برای آن کار است که نتایج منفی آن بعداً مشاهده می گردد .
• عدم به کارگیری سربازان در محل شهر خودشان .
• عدم استفاده از توان و تخصص ( مخصوصاً فارغ التحصیلان دانشگاهی ) در حوزه های مرتبط .
• وجود رانت و امتیازهای ویژه برای اخذ امریه .
• پایین بودن منزلت اجتماعی سربازان در جامعه .
• نظام آموزشی و تربیتی ناکارآمد یگانها و مراکز آموزشی سربازی .
• تاخیر در زمان ازدواج جوانان و زمینه پیدایش آسیب های روانی و اجتماعی در جامعه . بی شک ۲۱ ماه خدمت سربازی موجب افزایش سن ازدواج حداقل به میزان ۲۱ ماه می گردد . که با توجه به مشکلات اقتصادی کشور که فرد حتی بعد از اتمام خدمت سربازی نیز باید مدتها دنبال یافتن کار باشد . تا بتواند حداقل هزینه یک ازدواج کاملا کم خرج و ساده را تامین کند .
• سربازی یکی از اصلی ترین عوامل فرار مغزها . فرار از سربازی یکی از مولفه های اصلی فرار مغزها و نخبه گان می باشد . بی شک کمتر نخبه علمی حاضر است در ایران بماند در حالی که باید ۲ سال از بهترین سال های عمر خویش را احساس کند به بیهودگی می گذراند .
-۲ مشکلات اقتصادی و معیشتی سربازی
• تاثیرات منفی اقتصادی سربازی بر مشمولان و خانواده های آنان .
• طولانی بودن غیرمنطقی مدت زمان سربازی در دوران صلح .
• عدم تامین حداقل های اقتصادی در دوران خدمت سربازی بر مشمولان و احساس فقر و تنگدستی در میان آنها .
• تاخیر افتادن زمان ورود و جذب جوانان به بازار کار و فعالیت های اقتصادی .
۳ -مشکلات سازمانی و ساختاری در حوزه نظام وظیفه
• کندی و عدم چابکی سیستم نظام خدمت وظیفه عمومی .
• وجود خرده فرهنگ های متفاوت سازمانی در یگان های مختلف نیروهای مسلح .
• وجود انواع و اقسام معافیت ها و زمینه ها برای معافیت و یا نرفتن به خدمت سربازی .
• عدم به کار گیری مناسب از دانش ، تخصص و توانمندیهای سربازان در یگان خدمتی .
• تفاوت های معنا دار و آشکار در یگان ها و محیط بکارگیری سربازان در ارتش و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ، ناجا و وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح .
• وجود قوانین و مقررات پیچیده و متراکم و قابل تفاسیر متفاوت در رابطه با خدمت وظیفه عمومی و مصادیق پیچیده و مرکب معافیت ها که بعضاً تبعیض آمیز است .

نیازهای سرباز
برخی از نیازهای موجود و لاینفک برای سربازان در حال خدمت در یگان های خدمتی وجود دارند که توجه به آنها علاوه بر آنکه باعث افزایش روحیه و انگیزه سربازان در حین خدمت می باشد بلکه موجب تشویق مشمولان آماده به خدمت که هنوز به خدمت سربازی اعزام نشده اند نیز می شود که چند مورد از آنها را در ذیل اشاره می گردد .
• تامین کیفی و کمی نیازهای فیزیولوژیک مانند تغذیه ، محل استراحت ، حمام و . . .
• بهبود و بالا بردن جایگاه اجتماعی سربازان .
• افزایش حقوق سربازان .
• افزایش مرخصی سربازان .
• برگزاری کلاسهای روانشناسی و نمایش فیلم های آموزشی جهت بالا بردن انگیزه در سربازان مخصوصاً در دوره آموزشی .
• ایجاد زنگ موسیقی حداقل یکبار در هفته .
• ایجاد زنگ تئاتر یا فیلم حداقل یکبار در هفته .
• ایجاد سالن های ورزشی با امکانات بالا در مراکز آموزشی و پادگان ها و . . . .
نگاه تحلیل گرانه به خدمت سربازی و چند پیشنهاد
به طور کلی افراد درگیر خدمت سربازی را به چند دسته زیر می توان تقسیم نمود:
• ذینفعان مساله وظیفه عمومی
• مشمولین
• خانواده های آن ها
• نیروهای مسلح و یگان های حفاظت سازمان ها به عنوان خدمت گیرنده
• سازمان وظیفه عمومی به عنوان متولی امر
• جامعه
مسلماً در مسیرقانون گذاری و مدیریت استراتژیک می بایست تمایلات تمامی ذینفعان مورد توجه قرار گیرد و تمام جوانب یک امر مورد بررسی قرار گیرد، بنابراین سعی شده است که در این ارائه، منصفانه در مورد مساله وظیفه عمومی قضاوت شود.
قبل از آن که به ارائه پیشنهادات بپردازیم لازم به یاد آوری است که تمامی این پیشنهادات برای زمان صلح بوده و بدیهی است که در صورت وقوع شرایط جنگی در کشور به دلیل حساسیت های لازم این پیشنهادات موضوعیت نخواهد داشت هر چند که تجربه جنگ تحمیلی نشان داد که حضور داوطلبان موثرتر از مجبورین بوده است. و در ضمن عمده این پیشنهادات ناظر به مرحله بعد از دوره آموزشی است. ”دوره آموزشی“ یکی از نقاط مثبت و کاملا صحیح سربازی است و به نظر می آید طی این دوره برای حتی معافین از خدمت ضروری باشد. بنابراین در مورد ضرورت این دوره تردیدی وجود ندارد و حتی نیاز به تقویت این دوره احساس می شود.
پیشنهادات را می توان در دو راهکار ایجاد تغییرات ساختاری و اصلاح بهبود قوانین فعلی دوره ضرورت سربازی ارائه داد .
راهکار اول: ایجاد تغییرات ساختاری
• جذاب کردن ؛ و حرفه ای کردن وظیفه عمومی
• جذاب کردن مقوله سربازی از طریق ایجاد امتیازات خاص به افرادی که این دوره را طی می کنند .
• تعریف یک حقوق مشخص برای سربازان مثلا بر اساس حداقل قانون کار
• تعریف دوره های ۵ ساله خدمت با حقوق (طرح خدمت)
• اعطای امتیازات بالا برای استخدام در ارگان های دولتی
• تقویت دوره آموزشی و طولانی تر شدن مدت آموزش به جای دو ماه .
راهکار دوم : اصلاح و بهبود قوانین فعلی
• کاهش طول مدت خدمت سربازی
• ایجاد بهره وری در نحوه استفاده از نیروها
• استفاده از تکنولوژی های نوین
• حذف پستهای غیر ضروری
• چند بخشی کردن خدمت (مثلا ۴ دوره سه ماهه) و تقسیم آن در سال‌های مختلف. مثلا افراد می‌توانند سه ماهه اول را که مربوط به دوره آموزشی است در فاصله بین کنکور و شروع دانشگاه – و در سن جوانی – انجام دهند و از مزایای این آموزش- مثلا آمادگی بدنی و مقاوت بالاتر- در بقیه سال‌های زندگی خود استفاده کنند.
• پلکانی کردن طول مدت خدمت سربازی بر اساس سطح تحصیلات
o محسوب شدن زمان معطلی مشمول در طول دوران خدمت در صورت تعدد نیرو
• توجه ویژه به سربازان متاهل به خصوص در زمینه کاهش مدت خدمت و کمک هزینه زندگی به خصوص کرایه خانه
• ممنوعیت استفاده خدماتی و کارگری از سربازان
• خروجی محور کردن مقوله سربازی برای فارغ التحصیلان دانشگاهی و امکان تعریف پروپزال و انجام پروژه های بهبود در نیروهای مسلح به جای خدمت (نیاز به یک مکانیزم مشخص به منظور جلوگیری از رانت(
• گسترش طرح های شبیه سرباز- صنعت، سرباز – هیئت علمی و یا سرباز – معلم البته با شرایط آسان تر
• گسترش امریه های اداری
• بومی کردن محل خدمت سربازی و انتقال آموزش سربازان به بسیج .
جمع بندی و نتیجه گیری
دید استراتژیک و همه جانبه به مسئله سربازی ، ضرورت خدمت سربازی را بیش از پیش نشان می دهد . از مجموع مباحث مطرح شده در زمینه علل بی انگیزیگی مشمولان که در این مقاله مطرح شد می توان چنین نتیجه گرفت که علت فرار مشمولان از خدمت سربازی چیزهایی می باشد که مغایر با خواست و هدفهای مشمولان می باشد . و همچنین با رفع ایرادها و مشکلات فعلی موجود در سیستم سازمان نظام وظیفه که در متن اصلی مقاله تشریح گردیده است می توان گامی بلند و نو برای ترغیب و تشویق مشمولان و ایجاد انگزه در آنها برای ورود به دوره خدمت مقدس سربازی برداشت .
منابع و ماخذ
۱٫ آینده پژوهی خدمت سربازی در جمهوری اسلامی ایران ( روند های کلان در افق پانزده ساله ) ، فصل نامه راهبرد دفاعی سال نهم شماره ۴۳ ، پائیز ۹۰ صفحه ۵۵ تا ۸۳ .

گرد اورنده سرپاسیار نبی سورگی

Print Friendly

نوشتن دیدگاه

آدرس پست الکترونیک شما منتشر نخواهد شد.لطفا فیلد های که دارای ستاره هستند را پر کنید *

*


*